Aquí, radical volve ao seu sentido orixinal: ir á raíz das cousas e non limitarse a significar «extremo».

A situación actual no RC Deportivo fíxome volver a un dos libros que máis reforzou o meu xeito de entender o fútbol moderno: Radical Football, editado por Steve Fleming. Lino por primeira vez no verán de 2022, mentres estaba en Inglaterra, vendo a Eurocopa feminina, e, quizais por primeira vez en moito tempo, coa distancia suficiente para escoitar os meus propios pensamentos por riba do ruído alleo.

Non marchei de Galicia porque deixase de amar o fútbol. Máis ben ao contrario. Marchei porque necesitaba afastarme do que, para min, era unha versión pulida do whitewashing e do sportswashing. Despois de meses tentando librar unha batalla costa arriba contra o racismo, o machismo e o acoso, estaba completamente esgotada. Visto dende fóra, ABANCA empregaba a linguaxe da profesionalización e da mellora, pero as palabras nunca acababan de corresponder coa realidade. Co paso do tempo decateime de que esa fenda dicía moito sobre o que entendían por fútbol moderno os que dirixían a entidade.

Sempre me pareceu interesante, dende o punto de vista lingüístico, esa palabra: moderno. É un deses termos que agochan un xuízo de valor baixo a aparencia dunha inevitabilidade. Dá por feito que as alternativas pertencen ao pasado antes sequera de seren consideradas. A linguaxe ten unha capacidade extraordinaria para presentar decisións políticas como se fosen unha evolución natural.

Inglaterra converteuse no lugar onde puiden poñer a proba se a miña forma de entender o fútbol era realmente tan «romántica» e irreal como algunhas persoas insistían. Estar alí durante a Eurocopa feminina e escoitar as conversas que se producían arredor do fútbol fíxome comprender que o vivido na Coruña non era unha experiencia universal. O cinismo adoita confundirse co realismo. Non son o mesmo.

Quizais por iso Radical Football chegou a min no momento preciso. Non porque ofrecese solucións, senón porque formulaba preguntas mellores.

Tom Vernon abre un dos capítulos cunha frase que me acompaña desde entón:

«O fútbol é un reflexo da alma da humanidade. A súa configuración actual reflicte o planeta estruturalmente racista (*e clasista) no que vivimos. É necesario un cambio radical, e que mellor lugar para comezar ca o fútbol.»

*(engadido meu)

Esa frase só cobra sentido se deixamos de finxir que o fútbol existe á marxe da sociedade. Nunca foi así. O fútbol reproduce as nosas desigualdades, os nosos prexuízos, as nosas xerarquías e tamén os nosos silencios.

O fútbol non pertence a ninguén, e ningún grupo nin ningunha institución ten dereito a dicirnos como debemos pensar sobre este deporte.

Máis adiante, Vernon escribe:

«Non temos por que seguir facendo as mesmas cousas da mesma maneira, nin deixar que nos guíe a mesma diversidade limitada de persoas e de ideas. Temos que abrir a conversa. O fútbol non pertence a ninguén, e ningún grupo nin ningunha institución ten dereito a dicirnos como debemos pensar sobre este deporte. O futuro do fútbol pode ser extraordinario, pero para iso hai que permitir que toda a comunidade futbolística mundial participe na construción desa visión. Só así poderán aflorar os verdadeiros valores do fútbol e da humanidade.»

Nas últimas semanas hai unha frase dese fragmento que zoa na miña cabeza por riba de todas as demais: o fútbol non pertence a ninguén.

Xuridicamente, por suposto, os clubs teñen propietarios, accionistas e consellos de administración. Pero o fútbol nunca obtivo a súa lexitimidade unicamente da propiedade legal. Igual que acontece coa lingua, existe porque hai comunidades que continúan dándolle significado. E ese significado non se adquire simplemente xunto cos activos.

Canto máis pensaba nesa frase, menos me parecía un principio abstracto e máis se convertía nunha maneira de interpretar o que estaba a suceder na casa.

Por iso cústame ver o conflito actual entre ABANCA e unha parte significativa da afección deportivista como un desacordo illado. Para min é o último capítulo dunha historia moito máis longa.

Mirando atrás, xa había indicios de que o club se estaba xestionando cada vez máis segundo a lóxica dunha entidade financeira ca desde a memoria dun club de fútbol. Non quero dicir con isto que as empresas non deban actuar con responsabilidade económica. Evidentemente deben facelo. Pero o fútbol sempre esixiu outro tipo de alfabetización: comprender que a identidade, o sentimento de pertenza e a memoria colectiva non caben nunha folla de cálculo.

O episodio de Dépor ABANCA en 2022 foi o momento no que todo isto cristalizou para min. As institucións revélanse non só polos seus éxitos, senón tamén pola maneira en que responden cando son cuestionadas. O contexto importa. Sempre importa. Como ben sabemos desde a lingüística, ningún enunciado existe independentemente das circunstancias nas que se produce. As institucións comunican dun xeito moi semellante. Os seus valores exprésanse non só a través dos comunicados oficiais, senón tamén das decisións que toman, das persoas que protexen e das voces que deciden escoitar.

Foi entón cando comprendín por primeira vez que o que acontece dentro dunha institución nunca queda reducido ao ámbito interno. Acaba moldeando a cultura que a rodea, a linguaxe que emprega e o tipo de lealdade que espera recibir a cambio.

Co paso dos anos, outras decisións reforzaron esa impresión. Compañeiras e compañeiros deportivistas que levaban anos traballando en distintos departamentos con éxito, a pesar de ter moitos menos recursos económicos e humanos, foron desaparecendo pouco a pouco do club. Cada saída parecía a perda dun anaco de memoria institucional. Os clubs non se constrúen só con directivos. Tamén se constrúen coas persoas que gardan historias, vínculos e unha comprensión fonda do que significa o escudo ao longo das xeracións.

Penso que silenciar esas voces dentro do club foi o primeiro paso cara ao lugar no que nos atopamos hoxe. Cando unha institución deixa de valorar a discrepancia interna, resulta moito máis doado desacreditar tamén as críticas que veñen de fóra. Hoxe, moitos seareiros senten que eles tamén están a ser tratados non como  parte do club, senón como obstáculos para o relato que se pretende impor.

Ese pensamento lévame a outro fragmento, esta vez de Preeti Shetty.

«Os clubs de fútbol obteñen a súa lexitimidade da súa afección e, historicamente, o fútbol construíuse para as comunidades da clase traballadora. Iso segue reflectíndose en moitos clubs de todo o mundo, que continúan escoitando e respondendo ás necesidades dos seus seareiros e das súas comunidades locais. Pero teño a sensación de que esa conexión está ameazada. O local converteuse en global e os clubs comezan a reinventar a súa razón de ser segundo un modelo máis conveniente, que encaixa mellor coas súas necesidades de mercadotecnia e patrocinio.»

A palabra importante aquí é lexitimidade. Non propiedade. Lexitimidade.

Como tradutora, paso boa parte do meu tempo pensando en palabras que parecen sinónimas, pero non o son. Legalidade e lexitimidade pertencen a esa categoría. Igual que clientes e seareiros.

Os seareiros non son simplemente consumidores dun produto. Son custodios da memoria.

Shetty vai aínda máis lonxe:

«Na miña opinión, o fútbol nunca estivo nun momento peor desde o punto de vista moral, económico e emocional.»

Moitas persoas sinalan os ascensos, o investimento ou a estabilidade financeira como probas do éxito dun club. Entendo perfectamente por que. Pero cada vez pregúntome con máis frecuencia se iso abonda. Os cartos poden mercar mellores futbolistas. Poden corrixir erros que outros clubs non se poden permitir sobrevivir. O que non poden mercar é a confianza. Nin fabricar un sentimento de pertenza.

Ascender de categoría non é necesariamente o mesmo ca alcanzar o éxito futbolístico se, durante o proceso, se exclúe da comunidade ás persoas que lle deron ao club a súa lexitimidade dende o comezo.

Hoxe, moitos seareiros do Deportivo están formulando preguntas difíciles de maneira colectiva. Algunhas son preguntas xurídicas. Outras son preguntas éticas. E non son a mesma cousa.

Shetty escribe:

«O mundo está máis conectado ca nunca e, se queremos conseguir un impacto real, outro programa de responsabilidade social corporativa non será suficiente. Temos que darlles ás persoas un lugar na mesa e a oportunidade de que as súas voces sexan escoitadas, a posibilidade de participar na creación daquilo que elas mesmas queren.»

Darlles ás persoas un lugar na mesa significa aceptar que poden non estar de acordo contigo.

Significa recoñecer que a crítica non é o contrario da lealdade. Ás veces é a súa expresión máis nítida.

O fútbol atrapado nunha «crise de liderado»

Jonas Baer-Hoffmann describe o fútbol como atrapado nunha «crise de liderado», na que as institucións se afastaron das persoas ás que deberían servir e onde o crecemento permanente parece terse convertido nun fin en si mesmo.

A palabra que permanece comigo é servir. Os clubs de fútbol nunca deberon preguntarse que podían facer as comunidades por eles. A pregunta sempre debía formularse na dirección contraria.

Jürgen Griesbeck remata o seu capítulo con dúas preguntas que hoxe resultan dolorosamente actuais:

«Queremos realmente o cambio? Queremos realmente arranxar o planeta e salvar a nosa xente? Ou debemos ser honestos con nós mesmos e aceptar que, en realidade, non o desexamos o suficiente?»

Despois ofrece unha invitación máis ca unha conclusión:

«Escollamos formar parte dese cambio. É necesario e é posible. O fútbol pertence a todas e todos nós, e cada quen ten un papel que desempeñar.»

Ao volver ler estas palabras agora decátome de que, quizais, a miña maneira de entender o fútbol nunca foi inxenua.

Non sei como rematará o conflito actual entre o Deportivo e unha parte da súa afección. O que si sei é que me dá esperanza ver tanta xente uníndose, facendo oír a súa voz e negándose a aceptar que formular preguntas incómodas sexa incompatible con amar o seu club.

Levo toda a miña vida profesional defendendo que as palabras nunca existen illadas. Os clubs de fútbol tampouco. Están modelados pola historia, pola memoria, polo contexto e polas persoas que insisten en que nada diso pode reducirse a un balance contable.

Non escribo estas liñas para ofrecer respostas a este conflito concreto. Escríboas porque sigo crendo que o fútbol, igual ca a lingua, merece ser observado con máis atención.